ARAŞTIRMA: Abdo Uçucu
Deprem gibi büyük felaketler, hem bireylerin hem toplumun temel güven duygusunu sarsar. Hatay’da yapılan araştırmalar, 6 Şubat 2023 depremini yaşayanlarda travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), anksiyete ve stres düzeylerinin yüksek olduğunu göstermiştir. Örneğin bir çalışmada, Hataylı depremzedelerin özellikle kadınlarının TSSB ve anksiyete puanları erkeklere göre anlamlı derecede yüksektir. Bu tür kitlesel travmaların toplumsal dokuda “yırtılmalar” yaratabileceği, kişilerin temel inançlarında bozulmalara ve güven duygusunda kayıplara yol açabileceği vurgulanmıştır. Yıkımın yarattığı şokla beyin kendini geçici olarak “kapatarak” çöküntü halinde olabilir; üzüntü ve öfke ile yoğun kaygı karışımı, kişileri gergin ve sabırsız kılar. Bu bağlamda bazı depremzedeler, yaşadıkları derin korku ve panik anında “mahallenin yarısı öldü, mahalleliler çıldırdı” gibi ifadeler kullanmıştır. Uzun süreli travma, özellikle ekonomik ve sosyal güvensizlik koşullarında bireylerin daha agresif, içe kapanık veya korkulu davranmasına neden olabilir.
Toplumsal Dayanışma ve Güven Durumu
Deprem anında ve hemen sonrasında Hatay’da güçlü bir komşuluk ve gönüllü dayanışması gözlemlenmiştir. Akademik literatürde de felaket sonrası hayatta kalanların ilk yardım desteğini yakınlarından aldığı, komşuluk dayanışmasının güçlendiği kaydedilmiştir. Nitekim saha görüşmelerinde çok sayıda Hataylı, deprem anında önce ailesinden sonra komşularından ve gönüllülerden yardım aldıklarını belirtmiştir. Bir depremzede, “Eskiden komşumuzun ismini bilmiyordum; oysa evden bizi komşumuz çıkardı” diyerek dayanışmanın önemini vurgulamıştır. Türk Psikiyatri Profesörü Nevzat Tarhan da depremi bir “sosyal travma” olarak nitelendirip “sosyal travmalar toplumsal dayanışmayı artırır” ifadesini kullanmıştır. Hatay Depremzede Derneği’nin 1. yıl raporunda da “depremden etkilenen toplum kesimlerinin deprem ilk gününden bugüne yaralarını dayanışmayla sarmaya devam ettiği” belirtilmiştir.
Öte yandan, zaman içinde bu dayanışma ruhunda zorlanmalar da yaşanabilir. Türkiye ve Hatay özelinde kitlesel travmaların toplumsal güveni zayıflatabileceği, “toplumsal dokuda yırtılmalar” meydana getirebileceği vurgulanmıştır. Örneğin saha raporlarında, depremzede Hataylılar arasında devlet kurumlarına güvensizlik, görev ve yardım dağıtımındaki aksaklıklara yönelik şikayetler sıkça yer almaktadır. Bu bakımdan, başlangıçtaki güçlü yardımlaşma ortamında süre uzadıkça bireyler arası güvende azalma ve huzursuzluk artışı görülebilir.
Ekonomik ve Bireysel Davranışlar
Deprem sonrası yaşanan ekonomik buhran, rekabeti ve bireysel çıkar odaklı davranışları öne çıkarmıştır. Yıkım nedeniyle barınma sorunu artmış; azalan konut stoğu ve yüksek talep kira fiyatlarını %300–400 oranında yükseltmiştir. Temel ihtiyaçlarda yaşanan sıkıntılar, fırsatçılık ve yüksek fiyat şikayetlerini beraberinde getirmiştir. Bu ortamda bazı yorumlarda “herkes birbirini kazıklıyor” algısı doğmuştur. Gönüllü yardım süreçlerinde yaşanan koordinasyon sorunları ve gruplaşmalar da dikkat çekmiştir. Bir sivil toplum koordinatörü, hem kamu hem STK tarafında “bireycilik ve ego”nun işbirliğini zorlaştırdığını belirtmiş; “Bireycilik, ego sivil toplumu kitliyor ve koordinasyon sorunu yaratıyor” demiştir. Yani bazı gönüllüler arası çatışmalar veya kişisel tavırlar, dayanışmayı geciktirebilmektedir. Bu gibi gelişmeler, genel halk algısında “tahammülsüzlük” izlenimi bırakabilmektedir.
Değerlendirme ve Sonuç
Akademik çalışmalar Hatay’da depremin derin psikolojik etkiler yarattığını, özellikle kadınlarda TSSB ve anksiyetenin yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte, saha verileri toplumsal bağların da güçlendiğini göstermektedir. Tarhan’ın de belirttiği gibi, sosyal travmaların dayanışmayı arttırma yönü baskındır. Ancak aynı zamanda Kuman Tunçel’in uyardığı gibi büyük travmalar “toplumsal güven duygusunda kayıplar”a da yol açabilir. Hatay özelinde, yaşanan felaketin yarattığı travma, barınma ve gelir kaybı gibi ekonomik zorluklar, kişileri daha gergin ve bencil davranmaya itmiş olabilir. Örneğin konut kıtlığının %300-400 kira artışına neden olması, maddi mücadeleyi sertleştirmiştir. Gönüllü saha raporları da “bireycilik, ego” gibi olumsuz tutumlara işaret etmiştir.
Özetle, deprem Hatay toplumunda hem dayanışmayı güçlendiren hem de güven zedeleyen bir etki yaratmıştır. Depremden sonraki ilk dönemde komşular arası yardım öne çıkarken, zaman geçtikçe yorgunluk, belirsizlik ve maddi baskılar insanların daha bireysel tepki vermesine yol açmış gibi görünmektedir. Dolayısıyla “Hatay halkı çıldırdı, herkes birbirini kazıklıyor” söylemi, büyük ölçüde felaketin yarattığı psikososyal gerilimin bir yansımasıdır. Ancak bu tek başına toplumun tamamını tanımlamaz; aynı süreçte pek çok insan birbirine destek olmaya, yaralarını dayanışmayla sarmaya çalışmıştır.
Temel noktalar:
- Araştırmalar Hatay depremzedelerinde yüksek TSSB, stres ve anksiyete tespit etmiştir. Akut travma döneminde korku, panik ve öfke yaşanmıştır (örneğin bir depremzedeye göre “mahallenin yarısı öldü; mahalleliler çıldırdı”).
- İlk dönemde komşuluk dayanışması öne çıkmış, yardım çoğunlukla aile ve komşulardan gelmiştir. Tarhan’a göre sosyal travmalar toplumsal bağları kuvvetlendirir; dernek raporları da Hataylıların yaralarını dayanışmayla sarmaya devam ettiğini vurgular.
- Uzun vadede ise ekonomik sıkıntılar ve yönetimsel sorunlar güveni zayıflatmış, bireyler arası yarış ve bencillik artmış görünüyor. Kiralardaki %300–400 artış buna örnektir. Gönüllüler arasında bile “bireycilik, ego” koordine etmeyi zorlaştırmıştır.
- Bu dinamikler, Hatay’da bazı kişilerde “herkes birbirini kazıklıyor, kimse sabır göstermiyor” algısını güçlendirmiştir. Akademik ve saha verileri ışığında, depremin Hatay’da davranışlarda gerçek bir değişime yol açtığı, toplumsal dayanışma kadar güvensizlik ve bireysel çıkara dayalı tepkilerin de gözlenebileceği anlaşılmaktadır.
Kaynaklar: Bu değerlendirme, deprem bölgesiyle ilgili akademik çalışmalar ve saha raporlarından alınan bulgulara dayanmaktadır. dergipark.org.tr – uskudar.edu.tr – noropsikiyatriarsivi.com – dergipark.org.tr – dergipark.org.tr – egeyebakis.com – emlaktimes.com
