Tek Adamlığın Sonu: ‘Saddam ve Kaddafi’nin Ortak Mirası’

ARAŞTIRMA: Abdo Uçucu

ABD’nin Askeri Müdahalesiyle Devrilen Arap Ülke Liderleri (1980 Sonrası)

Aşağıda 1980 sonrası dönemde Amerika Birleşik Devletleri’nin doğrudan askeri müdahalesiyle iktidarı elinden alınan iki Arap lider ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Her lider için “tam adı, ülke, iktidara geliş biçimi ve tarihi, yönetim tarzı ve söylemleri, ABD müdahalesinin şekli ile devrilme süreci ve sonucu” başlıkları altında bilgi verilmiştir.

Saddam Hüseyin – Irak

• Tam adı: Saddam Hüseyin Abdülmecid et-Tikriti. Irak Baas Partisi’nin önde gelen ismi olan Saddam Hüseyin, 1979–2003 arasında Irak’ın beşinci cumhurbaşkanı olarak görev yaptı.
• Ülke: Irak. 1970’ler ve 80’ler boyunca güçlü bir Ortadoğu aktörü olan Irak Cumhuriyeti, Saddam döneminde Baasçılık ve Arap milliyetçiliği politikaları benimsedi.
• İktidara geliş biçimi ve tarihi: Saddam, 1968’deki Baas darbesinden sonra Ahmed Hasan el-Bekir’in başkan yardımcısı oldu. 16 Haziran 1979’da sağlık gerekçesiyle istifa eden Başkan el-Bekir’in yerine geçerek resmen iktidarı ele aldı. Bu dönüşüm sırasında iktidarını pekiştirmek için partisinin içindeki rakiplerini temizleyerek 23 önde gelen yetkiliyi tasfiye ettiği kaydedilmiştir.
• Yönetim tarzı ve siyasi söylemleri: Saddam Hüseyin otoriter ve milliyetçi bir lider olarak tanımlanır. Yönetimini “Saddamizm” adlı ideolojiye (Arap milliyetçiliği ve sosyalizminin karışımı) dayandırdı. Kendisini ve ülkesini Batı emperyalizmine, İsrail’in Ortadoğu politikalarına ve komşu İran devriminin etkisine karşı konumlandırdı. Uzun süre iktidarda kaldığı için etrafında büyük bir kişilik kültü oluşmuştu. Bazı Araplar onu ABD ve diğer dış güçlere karşı direnen bir kahraman olarak görürken; Şiîler, Kürtler ve uluslararası insan hakları örgütleri ise Saddam’ı kitlesel katliamlardan (örneğin 1988 Halepçe katliamı) sorumlu “baskıcı bir diktatör” olarak nitelendirmiştir. Rejiminin yol açtığı insan kaybı için İnsan Hakları İzleme Örgütü, 250.000–290.000 arası Iraklı’nın öldürüldüğünü tahmin etmiştir. Saddam’ın söylemleri genelde milliyetçi ve anti-emperyalist bir ton taşıyordu; yönetim tarzı ise tek parti yönetimi, yoğun güvenlik önlemleri ve muhalefete şiddetli baskı şeklinde özetlenebilir.
• ABD müdahalesinin şekli: Saddam Hüseyin’in devrilmesi, 2003 baharında ABD öncülüğünde başlatılan Irak Savaşı sırasında gerçekleşti. Amerikan yönetimi, Saddam’ın kitle imha silahları ürettiği ve El Kaide ile bağlantısı olduğu iddialarıyla uluslararası bir koalisyon kurdu. Müdahale 19 Mart 2003’te yoğun hava saldırılarıyla başladı ve 20 Mart’ta kara harekatına dönüştü. Başta ABD, Birleşik Krallık, Avustralya ve Polonya olmak üzere çokuluslu koalisyon güçleri, Irak içine büyük birlikler konuşlandırdı. Müdahalenin ilk ayı içinde koalisyon güçleri Bağdat’ı ele geçirdi; 1 Mayıs 2003’te dönemin Başkan Bush ana çatışmaların sona erdiğini ilan etti. Bu işgal harekâtı, doğrudan ABD askerî gücünün Irak topraklarında kullanıldığı ilk müdahaledir.
• Devrilme süreci ve sonucu: Irak ordusu hızla çökerken Saddam Hüseyin kaçak duruma düştü. Koalisyon, Irak otoritesini devirip 1 Temmuz 2004’te iktidarı yeni Irak Yönetim Konseyi’ne devretti. Bu sırada Saddam da saklandığı Tikrit yakınlarında 13 Aralık 2003’te Amerikan güçleri tarafından yakalandı. Yapılan yargılamanın ardından Saddam, 5 Kasım 2006’da insanlığa karşı suçlardan mahkûm edildi ve 30 Aralık 2006’da asılarak idam edildi. Rejiminin devrilmesi Irak’ta güç boşluğu yarattı; koalisyon döneminde geçici hükümetler kuruldu ve 2005 yılında seçimler yapıldı. Ancak uzun süreli işgal, ülkeyi Şii, Sünni ve Kürt etnik bölünmelerine ve şiddetli bir iç savaşa itti. Saddam’ın sonrası dönemde ülke Saddam öncesi sınırları içinde merkezi otorite kurmakta zorlandı.

Muammer Kaddafi – Libya

• Tam adı: Muammer Muhammed Ebu Minyar el-Kaddafi. 1942 doğumlu Kaddafi, 1969’dan 2011’e kadar Libya’yı yöneten “devrik lider” statüsündeydi. 1977–2011 yılları arasında resmi bir devlet başkanlığı pozisyonu olmamasına rağmen kendisini “Devrimin Rehberi” ilan ederek 42 yıl boyunca ülkeyi fiilen yönetmiştir.
• Ülke: Libya. Kaddafi, Kuzey Afrika’daki Libya Arap Sosyalist Halk Cemahiriyesi adlı tek partili devletin lideriydi.
• İktidara geliş biçimi ve tarihi: Kaddafi, 27 yaşında bir subay olarak 1 Eylül 1969’da İngiltere’de tedavi gören monarşi başkanı Kral İdris’e karşı yapılan askeri darbeye katıldı. Darbe sonrası Ülke Devrim Komutanlığı Konseyi’ni yöneten Kaddafi, temel devlet kurumlarını feshederek halifeliği kaldırdı. Aynı ay İç ve Savunma Bakanlıklarını üstlenerek yeni rejimi tasfiye etti. 1970–1972 arasında başbakan, 1972–1977 arasında ise resmî devlet başkanı olarak görev yaptı; 1977’de anayasayı değiştirip kendini “Camahiriye’nin Rehberi” ilan etti ve sembolik tek lider olarak iktidarda kaldı. Erken dönemde yönetime Arap milliyetçiliği temaları hâkimdi. Hükümetini “İslami Sosyalizm” üzerine inşa edeceklerini duyurmuş, yabancı üsleri kapatarak batılıları göndermiş, İtalyan ve Yahudi azınlıkları sınır dışı etmiş, petrol endüstrisini kamulaştırmış, şeriatı ve Yeşil Kitap’ta ifadesini bulan Üçüncü Teori’yi uygulamaya başlamıştır.
• Yönetim tarzı ve siyasi söylemleri: Kaddafi otoriter bir yönetime liderlik etti; dünyada genellikle diktatör veya tek adam olarak anıldı. Resmî söylemine göre kendisi sıradan bir “rehber”di, ancak pratikte güçlü kişisel iktidar kullandı. 1970’lerde yönettiği Libya’da güçlü bir kişilik kültü oluştu ve fikirleri Yeşil Kitap’ta sistemleştirildi. Başlangıçta Arap sosyalizmi ve milliyetçiliğine vurgu yapsa da ilerleyen yıllarda Arap Birliği ve Afrika Birliği gibi bölgesel birliklere destek verip “pan-Afrika” söylemler geliştirdi. Ülkesinin büyük petrol gelirlerini kitle programlarına harcadı ve kısmen doğrudan demokrasi tarzı “Halk Kongreleri” kurdu. Buna karşın muhalifleri polis gücüyle bastırdı; dünya sahnesinde Lockherbie saldırısı gibi eylemler nedeniyle dışlandığı dönemler oldu. Kaddafi, anti-emperyalizm, İslâm birliği ve sömürgecilik karşıtlığı gibi tezleri sıkça vurgulamıştır. Ancak birçok Libyalı ve uluslararası gözlemci onu insan hakları ihlalleri, muhaliflerine şiddet uygulaması ve terörizme destek vermesiyle suçlayarak otoriter bir diktatör olarak tanımlamıştır.
• ABD müdahalesinin şekli: Kaddafi’nin devrilmesi, 2011’de Libya’daki Arap Baharı protestolarının silahlı isyana dönüşmesi üzerine ortaya çıkan iç savaş bağlamında oldu. Nisan 2011’de BM kararıyla kurulan NATO koalisyonu (ABD, İngiltere, Fransa, İtalya, Kanada vb.) Libya hükümetini hedef alan yoğun hava operasyonları başlattı. (ABD kuvvetleri bu operasyonlarda B-2 bombardıman uçakları ve Tomahawk füzeleriyle önemli rol aldı.) Savaşın ilk aşamasında “Geçici Ulusal Konsey” yanlısı güçler desteklendi. NATO’nun hava desteğiyle ilerleyen isyancılar kısa sürede başkent Trablus’u ele geçirdi. Bu süreçte Libya sahasında topyekûn kara işgali yapılmadı, ancak ABD liderliğindeki hava ve füze saldırıları muhaliflere üstünlük sağladı.
• Devrilme süreci ve sonucu: Nisan 2011’den itibaren hızla yayılan ayaklanma, Temmuz 2011’e gelindiğinde Trablus’un düşmesiyle sonuçlandı. Kaddafi, Sirte’ye çekildi; burada 20 Ekim 2011’de isyancılar tarafından yakalanıp öldürüldü. Kaddafi’nin ölümü, 42 yıllık otoriter yönetimin sonunu işaret etti. Ardından Ulusal Geçiş Konseyi (UGK) ülkenin kontrolünü üstlendi ve 23 Ekim 2011’de zafer ilan etti. Libya’da kısa süreli bir geçiş dönemi yaşandı; 2012’de yapılan ilk parlamento seçimleriyle Genel Ulusal Kongre (GUK) kuruldu. Ancak merkezi otorite zayıfladı; 2014’te ülke doğu-batı ayrılığına dönüştü ve iki paralel hükümet ortaya çıktı. Böylece Kaddafi sonrası Libya’da uzun süre süren kaotik bir iç savaş dönemi başladı. Nitekim 2020’de BM arabuluculuğunda bir ateşkes sağlanana kadar ülke değişik silahlı gruplar arasında bölünmüş durumda kaldı.

Saddam Hüseyin ile Muammar Kaddafi — Somut Örneklerle Karşılaştırmalı Analiz

Aşağıda iki liderin yönetimsel uygulamaları, çevreleri (elit/askeri/bürokrasi) ve yandaş/ekonomik mekanizmaları açısından ortak özellikleri somut örneklerle ve kaynak göstererek veriyorum.

1) Devlet kaynaklarını (petrol/rezervleri) kullanma: “rentier / patronaj” modeli

• Her iki rejim de ülke gelirlerinin büyük kısmını (özellikle petrol) merkezi kontrollü olarak yönetti; bu gelirleri hem sosyal hizmetler (sağlık, eğitim, altyapı) hem de iktidarı sürdürmek için doğrudan ödüllendirme (iş, kontrat, yardım) amaçlı kullandı. Bu, hem toplumsal tabanı genişletme hem de sadakat ağları kurma işlevi gördü.
• Akademik ve politika analizlerinde bu tip düzenlemeler “rentier / neo-patrimonial” özellikler olarak tanımlanır: petrol-rantı, kişisel/patronaj ilişkileri ve devlet kurumlarının kişisel ağa hizmet etmesi.

Somut örnek: Saddam döneminde 1970’lerde petrol gelirleriyle geniş sosyal programlar ve askeri harcamalar finanse edildi; Kaddafi döneminde de petrol gelirleri, kabile/yerel liderlere ve geniş sosyal programlara ayrılarak rejim sadakati sağlandı.

2) Güç merkezinin aşırı merkezileşmesi ve kişilik kültü

• İki lider de devlet kurumlarını ve karar alma mekanizmalarını kişiselleştirdi; partiler, parlamento ve yargı etkin biçimde denetim altına alındı veya işlevsizleştirildi; resmi ideoloji ve propaganda ile liderin meşruiyeti vurgulandı. (Saddam: Baas partisi hiyerarşisi ve 1979 tasfiyeleri; Kaddafi: “Jamahiriya” ve Yeşil Kitap söylemi).

Somut örnek: 1979 Baas iç tasfiyesi (Saddam’ın parti içindeki rakiplerini tasfiye etmesi) ve Kaddafi’nin Yeşil Kitap üzerinden doğrudan “devrim rehberi” söylemi ve resmi kurumları yeniden yapılandırması.

3) Güvenlik-devletinin baskı ve zor kullanımı (muhtemel insan hakları ihlalleri)

• Her iki rejim de güçlü istihbarat, gizli servis ve güvenlik güçlerini muhalifleri bastırmak için yoğun biçimde kullandı; kitlesel hak ihlalleri ve cezaevi/askeri baskı örnekleriyle anılırlar.

Somut örnekler:

• Irak: Kürtlere karşı “Anfal” operasyonları ve Halabja saldırısı ile kitlesel katliam ve kimyasal silah kullanımı iddiaları; bu kampanyalar geniş insan hakları raporlarında belgelenmiştir.
• Libya: 1996 Abu Salim cezaevi katliamı ve yıllar içinde sistematik zorla kaybetmeler, keyfi tutuklamalar ve işkence iddiaları.

4) Elit ve yandaş ağlarının örgütlenmesi: kabile/etnik dengeler ve askeri ayrıcalıklar

• Anahtar bürokratik ve askeri pozisyonlara atamalar çoğunlukla sadakat/etnik/tribal yakınlık üzerinden yapıldı; böylece hem iç denetim sağlandı hem rakip merkezler zayıflatıldı. Bu, “neopatrimonial” ağların (devlet kaynaklarının yandaşlara aktarılması) klasik işaretidir.

Somut örnek: Saddam yönetiminde özellikle Tikrit kökenli, Sünni çevrelere verilen ayrıcalıklar; Kaddafi’de kabile liderleri ve belirli milis/sigorta ağları üzerinden sadakat sağlanması. (Ayrıntılar için yukarıdaki kaynaklar ve dönem analizleri).

5) Dışa karşı milliyetçi / anti-emperyalist söylemle iç meşruiyet inşa etme

• Her iki lider de dış müdahaleye/“emperyalizme” karşı sert bir söylem kurarak milliyetçi duyguları kullanıp iç muhalefeti yatıştırmaya çalıştı. Bu söylem aynı zamanda bölgesel politikada (ör. Kaddafi’nin Pan-Arap / Pan-Afrika girişimleri; Saddam’ın İran ve Kuveyt politikaları) dış politikanın bir parçası oldu.

6) Bu ortak özelliklerin “devrilme/dayanıklılık” üzerine etkisi — kısa değerlendirme

• Avantaj: Merkezi kontrol ve güçlü güvenlik aygıtı kısa vadede rejim istikrarı sağladı; petrol geliriyle geniş toplumsal hizmetler sunmak tabanı genişletti.
• Dezavantaj / kırılganlık: Aynı mekanizmalar, muhalefet ve alternatif kurumların sistematik ezilmesine yol açtığı için kriz anında (iç ayaklanma, dış müdahale, ağır askeri yenilgi) rejimin hızlı çöküşüne zemin hazırladı: çünkü iktidar bir kişi ve yakın çevresine bağımlı hale gelmiş, toplumda kurum temelli meşruiyet zayıflamıştı. Irak’ta 2003 işgali ve Kaddafi’de 2011 ayaklanması+NATO hava harekâtı bu kırılganlığın örnekleridir.

Kısa sonuç

Saddam ile Kaddafi arasında görülen ortaklar: petrol temelli patronaj, merkezileşmiş tek adam yönetimi, güvenlik-odaklı baskı mekanizmaları, kişilik kültü ve neopatrimonial elit ağları. Bu ortaklar uzun süre iktidarı sağlamlaştırsa da —özellikle dış müdahale veya büyük iç ayaklanma durumlarında— rejimlerin hızla çözülmesine ve uzun süreli kaosa yol açan güç boşluklarına neden olmuştur. Bu noktada elinizdeki özel amaç (ör. akademik makale, gazete analizi veya kısa brifing) için bu analizdeki bölümleri genişletip her iddiayı daha fazla birincil kaynağa dayandırabilirim — ister misiniz, her başlık için ayrı kaynak listesi ve daha ayrıntılı kronoloji hazırlayayım?

Kaynakların anahtarları (seçilmiş, yük-taşıyıcı kaynaklar)

• Anfal ve Halabja raporları — Human Rights Watch. Human Rights Watch
• Libya — Abu Salim cezaevi raporları — Human Rights Watch. Human Rights Watch
• Irak ekonomisi ve petrolün rolü — Britannica (Iraq: Economy/The trade section). Encyclopedia Britannica
• Libya ekonomisi / petrolün rolü — Britannica (Libya: Oil, Agriculture, Trade). Encyclopedia Britannica
• Rentier / neo-patrimonial analizleri (Libya örneği ve teori) — Istituto Affari Internazionali (IAI) çalışması. iai.it
• Irak 2003 işgali zaman çizelgesi — Council on Foreign Relations (temel kronoloji). Council on Foreign Relations
• 2011 Libya müdahalesi / UNSCR1973 ve NATO harekâtı — (özet ve tarihçe).

Kaynaklar: Her iki lider için bilgileri bir araya getirirken Türkçe ve İngilizce güvenilir kaynaklara başvuruldu. Yukarıdaki bilgiler aşağıdaki kaynaklar temel alınarak derlendi: Saddam Hüseyin ve Irak Savaşı ile ilgili bilgilertr.wikipedia.org tr.wikipedia.org aa.com.traa.com.tr; Muammer Kaddafi ve 2011 Libya müdahalesi ile ilgili bilgilertr.wikipedia.org tr.wikipedia.org tr.wikipedia.org tr.wikipedia.org tr.wikipedia.org. (Tüm kaynaklar içerik ve bağlamsal doğruluk açısından incelenmiştir.)