ARAŞTIRMA: Abdo Uçucu
Türkiye’nin hava kalitesi haritası, 2025 yılı ölçümleriyle birlikte çarpıcı bir tabloyu gözler önüne seriyor. Bazı bölgeler adeta “nefes alınabilir” alanlar olarak öne çıkarken, diğerleri kronik kirliliğin ve sağlık sorunlarının merkezi haline gelmiş durumda. Konya’nın Sarayönü ilçesinde kaydedilen değerler, Dünya Sağlık Örgütü’nün temiz hava kriterinin bile altında kaldı. Lüleburgaz, Azdavay, Kemalpaşa ve Kandıra gibi istasyonlar da benzer şekilde temiz havanın mümkün olduğunu gösterdi.
Ancak hikâyenin karanlık yüzü, Iğdır, Elbistan, Malatya, Osmaniye ve Hatay’ın İskenderun ilçesinde ortaya çıktı. Özellikle İskenderun, sanayi tesisleri, enerji santralleri ve liman faaliyetleriyle birlikte Türkiye’nin en kirli havasına sahip bölgelerden biri haline geldi. Körfezin kapalı yapısı, kirleticilerin dağılmasını engelleyerek kirliliği adeta bir çan gibi bölgenin üzerine kapatıyor.
Hatay’ın hava kirliliği hikâyesi ise 2015–2025 arasında dalgalı bir seyir izledi. 2015–2018 döneminde PM10 değerleri sık sık 100 µg/m³ seviyesini aşarak Dünya Sağlık Örgütü’nün sınır değerinin iki katından fazlasına ulaştı. Bu yıllarda astım, KOAH ve bronşit vakaları hızla arttı. 2019’da kısa bir iyileşme yaşandı, 2020’de pandemi kısıtlamalarıyla birlikte hava temizlendi; PM10 değerleri %30, NO₂ seviyeleri %40 düştü. Ancak bu nefes alma fırsatı kalıcı olmadı. 2021’den itibaren sanayi ve trafik yeniden devreye girdi, kirlilik yükseldi. 2022–2024 arasında Hatay’ın yıllık ortalama PM10 değerleri 70–80 µg/m³ aralığında seyretti. 2025 için kesin raporlar henüz yayımlanmasa da tablo değişmedi: Antakya ve İskenderun çevresinde trafik kaynaklı NO₂ kirliliği öne çıkarken, yaz aylarında ozon değerleri sınırları aşıyor.
Bu kirliliğin sağlık üzerindeki etkileri Hatay’da açıkça hissedildi. 2015–2018 arasında solunum hastalıkları hızla artarken, 2020’de pandemiyle birlikte kirlilik azalınca vakalarda %20’ye yakın düşüş yaşandı. Ancak 2021’den sonra tablo yeniden ağırlaştı. TÜİK verilerine göre Hatay’da solunum hastalıkları prevalansı Türkiye ortalamasının %10 üzerinde. TBMM’ye sunulan raporlarda “kritik seviyeler” ifadesi kullanıldı. 6 Şubat 2023 depremleriyle birlikte ise Hatay’ın üzerine yeni bir yük bindi. Enkaz kaldırma ve yıkım çalışmalarında ortaya çıkan ince partiküller, zaten yüksek olan hava kirliliğini daha da ağırlaştırdı. Uzmanlar, bu toz bulutlarının uzun vadede astım ve KOAH gibi hastalıkları ağırlaştıracağını, bronşit ve üst solunum yolu enfeksiyonlarını artıracağını belirtiyor. Akciğer kanseri riski ise kaçınılmaz bir sonuç olarak öne çıkıyor. Çocuklar ve yaşlılar en kırılgan gruplar arasında yer alırken, çadır ve konteyner kentlerde yaşayanlar toza daha fazla maruz kalıyor.
Türkiye’nin hava kirliliği hikâyesini Hatay üzerinden anlatırken, dünyadan örnekler eklemek tabloyu daha da çarpıcı hâle getiriyor. Çünkü bu sorun yalnızca yerel değil, küresel bir kriz.
Delhi, Hindistan’ın başkenti, yıllardır dünyanın en kirli havasına sahip şehirlerinden biri olarak anılıyor. Kış aylarında PM2.5 değerleri 300 µg/m³ seviyesini aşarak Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği sınırların onlarca katına çıkıyor. Bu yoğun kirlilik, çocuklarda kronik öksürük ve astım vakalarının artmasına, yetişkinlerde ise KOAH ve akciğer fonksiyonlarında ciddi bozulmalara yol açıyor. Hindistan Tıbbi Araştırma Konseyi’nin raporları, Delhi’de hava kirliliği kaynaklı erken ölümlerin ülke ortalamasının çok üzerinde olduğunu ortaya koyuyor.
Benzer bir tablo Suudi Arabistan’ın Abha ve Khamis Mushait bölgelerinde de gözlemlendi. 2025 yılında yayımlanan bir saha çalışması, bu bölgelerde NO₂ ve PM2.5 seviyelerinin yüksek olduğunu ve bunun kronik solunum hastalıklarıyla doğrudan ilişkili olduğunu gösterdi. Araştırmaya göre, bu bölgelerde yaşayan yetişkinlerde astım ve KOAH prevalansı, daha temiz hava koşullarına sahip şehirlerde yaşayanlara kıyasla belirgin şekilde yüksek. Solunum fonksiyon testlerinde anlamlı düşüşler kaydedildi; bu da hava kirliliğinin sağlık üzerindeki somut etkisini kanıtladı.
Hatay’ın hikâyesi bu küresel örneklerle birleştiğinde daha net bir anlam kazanıyor. Delhi’de tarımsal yakma ve trafik, Abha’da bölgesel sanayi ve iklim koşulları; Hatay’da ise sanayi tesisleri, enerji santralleri, trafik ve deprem sonrası toz bulutu… Hepsi aynı sonuca işaret ediyor: kirli hava, solunum sağlığını doğrudan ve gözle görülür biçimde tehdit ediyor.
Hatay’ın hikâyesi, yalnızca bir ilin değil, Türkiye’nin hatta küresel hava kirliliğiyle mücadelesinin aynası. Sanayi, trafik ve deprem sonrası yükler birleşerek Hatay’da nefes almayı zorlaştırıyor. Uzmanların uyarısı net: Eğer önlem alınmazsa, kronik solunum hastalıkları artacak ve Hatay’ın sağlık yükü daha da ağırlaşacak. Bu tablo, Türkiye’nin çevre politikalarının ve şehir planlamasının geleceği için kritik bir uyarı niteliği taşıyor.