Deprem sonrası Hatay’da binaların yıkımı ve enkaz temizliği sırasında ortaya çıkan toz yoğunluğu halen çok yüksek seyrediyor. Temiz Hava Hakkı Platformu ile Türk Tabipleri Birliği’nin 2023 sonbaharında Antakya’da ölçtüğü PM2.5 düzeyleri, Dünya Sağlık Örgütü’nün yıllık kılavuz değerinin dört katını bulmuştur. Bu toz bulutları taşınım yoluyla kentte yayılmakta, özellikle demir ayrıştırma ve moloz yığınları etrafında sürekli kalıcı hale gelmektedir. Hatay İl Sağlık Müdürlüğü de ince partiküllü kirleticilerin akciğerlerin derinlerine inip solunum yolu enfeksiyonlarını tetikleyebileceğini ve mevcut astım/bronşit gibi hastalıkları kötüleştirebileceğini bildirmiştir. Mevcut çalışmalar, enkazdan çıkan asbest, silika, kurşun, cıva gibi ağır metalleri içeren binlerce toksinin havaya karıştığını ortaya koymuştur. Bu bağlamda, Hatay halkı kısa vadede göğüs ve göz rahatsızlıkları yaşarken, uzun dönemde de ciddi kronik hastalık riskleriyle karşı karşıya kalacaktır.
Solunum Sistemi Hastalıkları
Şu anda Hatay’da özellikle çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar toz nedeniyle artan öksürük, nefes darlığı ve boğaz yanması şikâyetleri bildiriyor. Göğüs hastalıkları uzmanları, uzun süren bu tablo ihmal edilirse “astım, bronşit ve KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı)” gibi kalıcı akciğer sorunlarına dönüşebileceği uyarısı yapmaktadır. Önümüzdeki dönemde astım ve kronik bronşit ataklarında belirgin artış, KOAH’lı hastalarda kötüleşme beklenmektedir. Çocuklar ise yetişkinlerden daha fazla toz soludukları için astım ve alerjik hastalıklara yatkınlık geliştirebilir; PM2.5 ve PM10’a erken dönemde maruziyetin astım, bronşit ve bağışıklık zayıflığı gibi sonuçlara yol açabileceği bilinmektedir. Uzun vadede ise biriken partiküller pnömokonyoz (toz akciğeri), mezotelyoma ve akciğer kanseri gibi hastalıkları tetikleyebilir. Nitekim uzmanlar, “günümüz tozunun etkisinin önümüzdeki 10-15 yıl içinde ortaya çıkacağını” ve akciğer kanseri riskini artıracağını vurgulamışlardır. Bir araştırmada 2023’te PM2.5 maruziyetine bağlı olarak Türkiye genelinde 53–68 bin arası erken ölüm olacağı, Hatay’da bu oranın ulusal ortalamanın çok üzerinde seyretmesi beklenmektedir.
Sağlık yetkilileri, tozlu dış ortamda maske takmanın önemine dikkat çekiyor. Hatay İl Sağlık Müdürlüğü de riskli gruplara “dışarı çıkmak zorunda kaldıklarında mutlaka maske takılması” gerektiğini hatırlatmıştır. Bu önlemler yaşam alanlarında nemli temizlik yapma gibi diğer koruyucu uygulamalarla birlikte öksürük ve tahriş şikâyetlerini azaltmaya yöneliktir.
Göz Sağlığı Üzerine Etkiler
Yoğun tozlu hava göz yüzeyini de doğrudan tahriş eder. Havadaki partiküller gözde batma, kızarıklık ve sulanma gibi yakınmalara neden olurken, uzun süreli maruziyet kuru göz sendromu ve alerjik konjonktivite riskini artırır. Medipol Üniversitesi uzmanları, kirli havanın gözün ön yüzeyinde tahrişe ve batma hissine yol açtığını; özellikle kontakt lens kullananlarda toz parçacıklarının lensle birlikte gözde alerjik reaksiyon, kuruluk ve bulanık görmeye sebep olabileceğini belirtmiştir. Ayrıca, yaşlanma ile ilişkili görme hastalıkları için de hava kirliliği tehlikelidir. Yapılan açıklamalarda, atmosferik partiküllerin retinaya toksik etkisi nedeniyle yaşa bağlı makula dejenerasyonu (sarı nokta) riskinin ve glokomla ilişkili göz içi basıncının yükselebileceği bildirilmiştir. Özetle, önümüzdeki dönemde Hatay’da göz sağlığı açısından kronik kuru göz, konjonktivit, gözlerde alerji ve uzun vadede makula dejenerasyonu/glokom gibi hastalık sıklığının artması beklenmektedir.
Önümüzdeki 10 Yılda Beklenen Sağlık Sorunları
Bilimsel literatür ve saha raporları, bu şartlar altında önümüzdeki on yılda Hatay halkının sağlık profilinde ciddi değişiklikler öngörüyor. Örneğin, deprem kaynaklı toz maruziyetinin “önümüzdeki yıllarda solunum ve göz hastalıklarını, astım ataklarını ve alerjik reaksiyonları artıracağı, bu sorunlarla yüzleşeceğimiz” konusunda Türk Tabipleri Birliği temsilcileri uyarıda bulunmuştur. Uzun dönemli riskler arasında işçilere ve halka özellikle şu sağlık etkileri beklenmektedir:
- Astım, Bronşit ve KOAH: Tozlu ortam astımlı çocuk ve erişkinlerde atak sayısını yükseltecek, kronik bronşit/KOAH şikayetlerini kötüleştirecektir. Çocukların solunum yollarının hassas olması astım ve alerji artışına yol açabilir.
- Kronik Respiratuvar Hastalıklar: Yüksek silika/asbest maruziyeti silikozis, mezotelyoma ve akciğer kanseri riskini artırır. Hatay’da yapılan analizlerde asbest varlığı tespit edilmiştir; uzun dönemde bunlara bağlı malignite ve akciğer rahatsızlıklarında artış beklenmektedir.
- Kuru Göz ve Alerjik Göz Hastalıkları: Toz ve kirli hava yıl boyunca göz kuruluğu ve alerjik konjonktivit vakalarını çoğaltacaktır. Özellikle kontakt lens kullanan kişilerin bu dönemde daha sık şikâyet yaşayacağı öngörülüyor.
- Görme Kaybına Yönelik Hastalıklar: Uzun vadede hava kirleticilerinin yarattığı inflamasyon nedeniyle sarı nokta (makula dejenerasyonu) ve glokom riskinde artış görülebilir.
- Erken Ölüm ve Diğer Sistemik Etkiler: Tozla kirlenmiş havanın kalp-damar hastalıkları, böbrek veya nörolojik sorunlara da katkısı olabilir. TTB verilerine göre 2023’te PM2.5 maruziyetine bağlı erken ölüm sayısı Hatay gibi illerde ulusal ortalamanın çok üzerinde beklenmektedir.
Sonuç olarak, Hatay’daki kalıcı toz kirliliği solunum ve göz sağlığında salgın benzeri olumsuzluklar doğurabilir. Uzmanlar, “bu toz ülke genelinde milyonlarca insanı hasta edecektir” uyarısı yaparken, kurumlar da halk sağlığını korumak için biran önce havayı temizleme tedbirleri almaya çağrılmaktadır. Önümüzdeki 10 yılda astım, bronşit, KOAH atakları ile göz kuruluğu ve konjonktivit vakalarında belirgin artış; daha uzun vadede akciğer kanseri, mezotelyoma ve retina hastalıklarında yükseklik beklenmektedir. Sağlık kurumları düzenli tarama ve koruyucu önlemler (maske, toz bastırma, sağlık gözetimi) önererek bu etkileri azaltmaya çalışmaktadır
