Her şehrin dili başkadır. Bazı şehirler şiir gibi konuşur, bazıları hikâyeye benzer. Hatay ise hem şiirdir, hem hikâye… Hem de içinde efsaneler barındıran bir kültür atlasıdır. Bu atlasın tam ortasından, binlerce yıldır dimdik yükselen bir çizgi geçer: Amanos Dağları.
Amanoslar, Hatay’ı sadece coğrafi olarak değil; kültürel olarak da ikiye böler. Ama bu bir ayrılık değil, çeşitliliğin sesi gibidir. Çünkü Hataylılar bu ayrımı anlatırken haritadan değil, kalpten konuşur. Ve şöyle derler:
“Biz beriyüzdeniz, orası ötüyüz.”
Ötüyüz Ne, Beriyüz Ne?
Hatay’da insanlar bulunduğu yeri “beriyüz”, dağın diğer tarafını ise “ötüyüz” diye tanımlar. Bu deyim, coğrafi yönlerden çok aidiyeti ve kültürel yakınlığı ifade eder.
- “Beriyüz”, yani “beri yüz” → Kendi yakası, tanıdık olan, aşina olunan taraf.
- “Ötüyüz”, yani “öte yüz” → Dağın diğer tarafı, farklı olan, bazen uzak görünen ama aslında aynı hikâyenin diğer sayfası.
Bu halk deyimi günlük hayatın içindedir:
“Beriyüzde zeytin erken olur.”
“Düğün ötüyüzde, sabah yola çıkacağız.”
“Ötüyüzde konuşmalar biraz daha serttir derler ama sofraları çok boldur.”
Coğrafya ile Değil, Kültürle Ayrı
Amanos Dağları’nın batısında, yani beriyüzde Dörtyol, Erzin, İskenderun, Arsuz gibi ilçeler yer alır. Buralar Akdeniz’e yakındır; narenciye bahçeleriyle, zeytinliklerle çevrilidir. İklimi yumuşaktır, konuşmalar melodik bir şiveyle akar.
Dağın ötüyüzünde ise Hassa, Kırıkhan, Yayladağı gibi ilçeler bulunur. Bu taraf biraz daha kırsaldır, yaylaları ve üzüm bağlarıyla bilinir. Dil daha tok, iklim daha serindir. Ama samimiyet aynıdır.
Bu ayrım asla bir üstünlük ya da karşıtlık barındırmaz. Aksine, Hatay’ın çok katmanlı kültürüne dair bir şifre gibidir. Ötüyüz ile beriyüz bir bütündür, biri olmazsa diğeri eksik kalır.
Bir Dağ, İki Yüz, Tek Kalp
Amanoslar bir dağdır, evet… Ama aynı zamanda bir aynadır. Bu dağın bir yüzü diğerine yansır. Kültürler geçişkendir. Bir tarafta başlayan türkü, öbür yakada başka bir ağızla tamamlanır.
Yaz aylarında beriyüzden ötüyüze düğünler için konvoylar, kışın ise ötüyüzden beriyüze narenciye almak için yollar akar. Yaylalar, türbeler, pazaryerleri, misafirlikler bu iki yaka arasında hiç eksik olmaz.
Son Söz: Bir Dağı Aşmak Değil, Onu Anlamaktır Mesele
Hatay, dağların böldüğü ama kültürlerin birleştirdiği nadir şehirlerden biridir. “Ötüyüz” ve “beriyüz” gibi halk deyimleri, bu toprağın sadece jeolojik değil; duygusal ve kültürel bir belleğe sahip olduğunu gösterir.
Belki coğrafi olarak bir dağın iki yanındayız ama aslında hep birlikte bir masalın içindeyiz.
Bu masalı unutmamak için, bazen dağın ötü yüzüne geçmek, beriyüzde soluklanmak gerek. Çünkü biz aynı dağın insanlarıyız.